In juni 1974 wordt in Aalst het Centrum voor Samenlevingsvernieuwing (CSV), na een korte aanloopperiode, officieel geopend. Vanaf de opening is de opzet duidelijk, evenals de contouren die bepalend blijven voor de werking van het centrum: kennismaken met andere ideeën en leefwerelden, als eerste voorwaarden om met elkaar samen te leven. Het centrum brengt verschillende groepen en levensvisies samen, om zo hun doelen te verwezenlijken. Een groep die vanaf het begin aanwezig is in het CSV, zonder een officiële vereniging te vormen, zijn Spanjaarden die in Aalst wonen. Een deel van hen was gevlucht voor de burgeroorlog, een ander deel bestond uit gastarbeiders. De Spanjaarden zijn actief betrokken bij de wereking van het CSV, tijdens het openingsweekend een Spaanse folkloreavond ingericht en in de jaren nadien biedt men wekelijks Spaanse maaltijden aan in het centrum.

Dat de Aalstenaren zich verbonden voelen met de Spanjaarden wordt duidelijk in september 1975. Ondanks internationaal protest krijgen in Spanje een groep tegenstanders van de dictatuur de doodstraf. Er volgt een brede protestgolf en ook in Aalst komen mensen op straat. Het CSV organiseert in de maanden nadien verschillende informatie-momenten. Op 26 juni 1976 opent het CSV de informatietentoonstelling Spanje, vroeger en nu. De opzet is niet min: op één avond is er Spaans eten, een tentoonstelling, een diamontage, een colloquium en een theatervoorstelling met poppenkast. In samenwerking met Spaanse en Baskische getuigen wordt de Spaanse situatie belicht, evenals de vraag op welke manier het verleden doorsijpelt in de actualiteit. Het was een moment van grote solidariteit met de Spanjaarden in Aalst. Zij werden niet enkel warm onthaald in het CSV. Er was een oprechte interesse in hun verhaal en een wens om verder te gaan dan louter oppervlakkig naar elkaar te luisteren. Ze kregen een plek binnen het CSV en in Aalst.

Volledige tekst

In juni 1974 wordt in Aalst het Centrum voor Samenlevingsvernieuwing (CSV), na een korte aanloopperiode, officieel geopend.[1] Vanaf de opening is de opzet duidelijk, evenals de contouren die bepalend blijven voor de werking van het centrum: kennismaken met andere ideeën en leefwerelden, als eerste voorwaarden om met elkaar samen te leven. In de praktijk komt deze opzet het best tot uiting in ’t Utopieken, het buurtcafé van het CSV dat dagelijks door een andere vereniging of organisatie wordt opengehouden. De stamgasten en de bezoekers van het CSV komen zo dagelijks in contact met humanisten, progressieve katholieken, socialisten en marxisten, maar ook met mensen van Amnesty International, de Wereldwinkel, de scholierenwerking, gehandicapte scouts of de antiautoritaire school De Weide. Een groep die vanaf het begin aanwezig is in het CSV, zonder een officiële vereniging te vormen, zijn Spanjaarden die in Aalst wonen. Een deel van hen was gevlucht voor de burgeroorlog, een ander deel bestond uit gastarbeiders die in veel gevallen naar België migreerden om in de steenkoolmijnen te werken. Toen steeds meer mijnen werden gesloten, trokken deze gastarbeiders naar andere steden op zoek naar werk. De bloeiende textielindustrie van Aalst bleek een aantrekkelijk alternatief.[2] 

Als multiculturele organisatie, geeft het CSV verschillende groepen – en levensvisies – een plaats en is er ook ruimte voor andere culturen. Zo wordt tijdens het openingsweekend een Spaanse folkloreavond ingericht en biedt men in de jaren nadien wekelijks Spaanse maaltijden aan in het centrum. Een vaste waarde in de keuken is Santiago Flores, een militant van de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij Partido Socialista Obrero Español. Flores, die vluchtte voor de burgeroorlog, woont en werkt op dat moment in Aalst als kok. Via de Spaanse keuken maken de Aalstenaren kennis met de Spaanse cultuur. Daarnaast organiseert het CSV ook taallessen voor gastarbeiders. Naast Spanjaarden volgden ook Marokkaanse en Italiaanse gastarbeiders deze lessen. Dat de Aalstenaren zich verbonden voelen met de Spanjaarden wordt duidelijk in september 1975.  Ondanks internationaal protest worden in Spanje vijf Baskische nationalisten en drie leden van de antifascistische liga geëxecuteerd door het regime van generaal Franco, de Spaanse dictator die niet veel later zelf overlijdt. In Europa en de rest van de wereld heerst algemene verontwaardiging over de willekeur van de Spaanse militaire rechtbank. Ook het feit dat deze gruwel zo dicht bij huis gebeurt, in het land dat inmiddels een populaire vakantiebestemmingen is van veel Belgen, maakt indruk. Er volgt een brede protestgolf en ook in Aalst komen mensen op straat. Op initiatief van de Belgische socialistische partij (BSP) trekken op 9 oktober 1975 ongeveer vijfhonderd manifestanten door het centrum van de stad. Naast politici en andere sympathisanten, is met de aanwezigheid van de Humanistische Vereniging en de experimentele theatergroep PAN ook het CSV vertegenwoordigd. 

Een naam die in deze context veelvuldig terugkomt, is die van Santiago Flores. In meerdere opiniestukken in lokale media laat Flores zijn stem horen als criticaster van Franco en Juan Carlos, die na de dood van Franco tot koning van Spanje wordt uitgeroepen. Naast zijn engagement in de keuken van het CSV, neemt Flores actief deel aan de vergaderingen en activiteiten van het centrum. Op 17 april 1976 organiseert het CSV een eerste informatieavond over de Spaanse Burgeroorlog, waarbij gesproken wordt over de gruwelen van de burgeroorlog en het Franco-regime, het collectivisme in de gemeenschappen en het integraal socialisme. Naast hoofdspreker Flores, participeert onder meer de Baskische activist Salvador Guruchari. 

Een paar maanden later, in mei 1975 vermeldt de Fabriek Informatiekrant van het CSV dat het ‘informatieproject’ dat het centrum wil zijn in moeilijk vaarwater verkeert. Het beperkte aantal informatieprojecten brengt de opzet van de Info~Angel om via informatie ‘de ander’ leren kennen in het gedrang. De anonieme auteur put echter hoop uit een project over de Spaanseburgeroorlog waar Paul Gees aan werkt. Gees, afgestudeerd als binnenhuisarchitect, was vormgever van het progressieve Katholieke jongerenblad Vandaag en kon in het CSV aan de slag vanuit een jobcreatieproject. Gees legde zich toe op de inrichting van de gemeenschappelijke ruimtes van het CSV en de vormgeving van de Fabriek Informatiekrant. In 1976 werkt hij samen met Santiago Flores, Jan van De Moortel en CSV-oprichter Mon Van Der Biest aan een uitgebreide informatieve tentoonstelling en avond over de Spaanseburgeroorlog. Op 26 juni 1976 — net voor de jaarlijkse vakantieuittocht richting het zuiden — opent het CSV de informatietentoonstelling Spanje, vroeger en nu. De opzet is niet min: op één avond is er Spaans eten, een tentoonstelling, een diamontage, een colloquium en een theatervoorstelling met poppenkast. In samenwerking met Spaanse en Baskische getuigen wordt de Spaanse situatie belicht, evenals de vraag op welke manier het verleden doorsijpelt in de actualiteit. De tentoonstelling presenteert foto’s die de gruwelen van Franco laten zien en affiches van verschillende Spaanse verzetsbewegingen. Het theater met poppenspel en de discussie die hierop volgde, werden ingericht door de Nederlandse experimentele theatergroep het Activerend Volkstheater. Dit gezelschap van theatermensen, filmmakers en sociaal-cultureel werkers, opgericht door Monique Bullinga en Bob Entrop, wilde zich engageren voor “groepen die het meest zijn gebaat bij een maatschappij waarin het volk de produktiemiddelen in handen heeft, controleert wat en hoe er geproduceerd wordt en wat er met de vruchten van de arbeid gebeurt”,  zo valt te lezen in hun brochure. Nabesprekingen vormden dan ook een vast en essentieel onderdeel van hun werking. In het CSV brengen ze het stuk Franco de Tweede. De opvoering behandelt de Spaanse burgeroorlog, het fascisme van Franco, en de rol die koning Juan Carlos — ‘Franco de Tweede’ — na de dood van de dictator heeft. Het stuk begint bij de sociale strijd van de boeren voorafgaand aan Franco’s dictatuur, waarna de aandacht wordt gevestigd op het massatoerisme in Spanje en de toekomst die men vreest onder Juan Carlos. Hierbij worden de ongelijkheid in het Spanje van de jaren 1930 vergeleken met de uitbuiting die plaatsvindt onder het kapitalisme waar massatoerisme regeert. 

De avond is wisselend succesvol, zo valt op te maken uit het uitgebreide verslag dat journalist Peter Dauwe publiceert in De Voorpost.[3] Dauwe schrijft dat er erg veel — te veel — informatie wordt gegeven via de aanwezige informatiepanelen. Ook zijn er technische problemen bij de diashow die de informatievoorziening er niet beter op maken. De balans wordt uiteindelijk positief opgemaakt. Het stuk besluit met de woorden: “ongetwijfeld beantwoordde deze informatieavond aan een nood. Niet alleen kunnen avonden zoals deze bewerken dat wat meer mensen hun wereld leren kennen zoals hij is, ook is inzicht en kennis van de ware toedracht een noodzakelijke voorwaarde voor samenlevingsvernieuwing (het ideaal van het C.S.V.). Of nu alles gezegd is over de Spaanse burgeroorlog, valt wel te de twijfelen. De organisatoren merkten zelf hoe moeilijk het was degelijke informatie erover te vinden. Elleszins echter wordt een appel gedaan op alle zin voor historische kritiek en liefde voor de waarheid… Nog een proficiat voor Info-angel.” 

Met dank aan: Amsab-ISG (Pascale Welvaert), Bob Entrop, Guido Saey, Marcel Verhelst, Naninga Lens, Paul Gees, Roger en Marie-Héléne D’Hondt Van Audenhove, Stadsarchief Aalst (Lieve Arnouts).  

[1] Voor een uitgebreide beschrijving van het CSV en het openingsweekend zie NW Aalst: info~angel presenteert zichzelf 

[2] Op Made in Aalst is er meer informatie te vinden over de Spaanse arbeiders in Aalst https://madeinaalst.be/immaterieel-erfgoed/levensverhalen/de-aalsterse-spanjaarden 

[3] De Voorpost is een regionaal weekblad en heeft niets te maken met de extreem rechtse groepering Voorpost. Peter Dauwe, Spanje toen en nu, De Voorpost, 2 juli 1976, P.2